شکوفه های شعر در زبان بختیاری

یادداشت کیارش:

آوازها ،آواها واشعار عاطفی، حماسی و عاشقانه، از دیر باز در فرهنگ و زبان ایل فاخر بختیاری وجود داشته و چه بصورت مکتوب و یا سینه به سینه سالها را طی کرده تا به امروز که به ما رسیده اند.در طی زمان سپری شده برخی از این اشعار تغییر شکل داده و به صورتهای دیگری سروده شده اند.هر چند باید به این مهم معترف باشیم که بخشی از این گنجینه ی فرهنگی بعلت بی مسئولیتی و عدم درج در اسناد مربوطه به فراموشی سپرده شده اند. بر ماست تا داشته ها و مانده های زبان زیبای بختیاری را حفظ نماییم و برای گسترش آن تلاش نماییم. به پیوست این یادداشت تعدادی از اشعارعاشقانه و نیز شعرهایی که ایل زنان در هنگام دوشیدن گاو و یا مشک زدن و همچنین اشعاری که مردان به گاه شکار می سرودند، تقدیم می گردد. با توجه به استخراج این اشعار ممکن است در برخی کلمات تفاوتهای آوایی و یا لغتی دیده شود که با کمک شما دوستان اصلاح خواهد شد. باشد مقبول افتد.

 

برگرفته از كتاب ترانه ها و مثل هاي بختياري

نوشته احمد عبداللهي

 

ایل زنان بختياري هنگام مشك دوغ زدن، اين شعرها را مي خوانند:

 

اي مشك بزن كه ديرمه    يه كر كچير ور شيرومه

ey mashg bezan keh diromeh   yaa kore kochir vor shiromeh

مشگ دو سُهرم كِرس گرونه   نرخس ارخوي چي زهفرونه

mashg doo sorom keres geruneh    nerkhes arr eykhoy chi zaaferoneh

مشگ دو سُهرم ناله نالس   اُردي نادرشاه مهمونس

mashg doo sorom nale nales      ordi nadershah mehmones

مشگم زيدم كره درارم    واسرس كه يام سلا ندارم

mashgom zeydom karah derarom      va sares ke yam sela nedarom

مشگم زيدم ورمنه ايوون    كرس دادم مهر سليمون

mashgom zeydom vor meneh eyvoon    karase dadom mohre seleymon

مشگم زيدم ورمنه حصار    كرس دادم گو سر دسمال

mashgom zeydom vor meneh hesar        karase dadom gu sare dasmal

قافله ايا فلفل بارسه     سوزه قوا آوي جلو دارسه

ghafeleh eya felfel bareseh         sauzeh ghova avey jolodares

سوارون ايان ورمنه دره   مشگدو سهرم پرس بيد كره

sovaron eyan vor mene dereh     mashgedoo sorom pores bid karah

مشگم زيدم رك بهونم   كرس ادم شو بمهمونم

mashgom zeydom reke bohunom    karese eydom sho bemehmonom

مشگ دو سهرم واخير اُود   بازرگون ايل واكيل اُود

mashgdoo sorom va kheyeir oved   bazergon eyl vakil oved

مشگ دو سُهرم دير زهنسده   اي كه ور او كه ور كهنسده

mashgdoo sorom dir zahnesdeh   iko vor oou  ko vor kanesdeh

اندشت و بُسهر پيت خرد وريك   مال خو برده منده خُم تك

andasht o bosor pit khard voryak    mall khoo bordeh mandeh khom tak

تو سر بنه مو حظ كنم    جفد انگسدر ور دسد كنم

to sar beneh mo haz konom      jofd angostar var dass konom

جفد انگستر جفد طپانچه         سويلا گگوم غنچه به غنچه

jofd angostar jofd taponcheh    soveyla gegum ghoncheh be ghoncheh

او درگل مينا كوو    مشگا بدسد اون كل رو

ou dor gale meyna kave    mashga bedasd avon kele ru

چنه روين آو لغن نوو     دسد پا اسبيد ور كل جو

chono revin au leghen navu    dasde pa esbid vor kele ju

مشگم زيدم ور چم دره    پر دره بيد ميش وا بره

mashgom zeydom vorcham dare   pore dare bid mish va bareh

مشگ دو سهرم پوسد چار ساله    سوغاتي گگوم گوسر دسماله

mashgdoo sorom posed char sale       saoghati gegum gusar daskale

مشگ دو سهرم پوسد پارينه    سوغاتي گگوم دو تا آهينه

mashgdoo sorom pused parineh    soghati gegum do ta ahineh

مشگ دو سهرم نال نالس    اردي خان گپ شو بمالس

mashgedoo sorom nale nales     ordy khan gap shao bemales

مشگم زيدم گل سرنج    كره س دادم يه جركه برنج

mashgom zeydom gale serenj        keras dadom ya jerkeh berenj

مشگم زيدم گل چندار    قربون مشگم پيا نون اشمار

mashgom zeydom gal chendar       ghorbon mashgom peya non eshmar

مشگم زيدم گل هرمو    قربون مشگم پيا قرقرو

mashgom zeydom gale hermu    ghorbon mashgom peya ghor ghoro

   

 

اشعار شكارچيان در شكارگاه :

 

ار اخوي زني كل كوسه ريشه   صحوي رو رهنه بيرد شمون به ريشه

ar eykhoy zani kale kose risheh      sohvy rao rohneh beyard samun be rishe  

ار اخوي زني زدار بلندون      سه ماهه پاهيز تا ده روز زمسدون

ar ekhoy zani ze dar bolandon     se mahe pahiz ta dah roze zemesdon

پازني چه خرديه چنه هِدي رنگ    شير دام خردُمه و اُو كهرنگ

pazeni cheh khardieh chono hedy rang    shir dam khardomeh vo ave kohrang

و ريشداد وا پازيم پر شونس    چي لري مَندِبيد كه باد رُمنيد بُهونس

vo rishdad va pazeym pare shones    chy lory mand bid ke badromnid bebones

بز به بهر پازن به بو كيكه بخزونه     مشدينه بز گل كنن په زپازنونه

boz be bahr pazen be bu keyko bekhazuneh  mashdineh boz gal konen peh ze pazenuneh

پازن به بز اگهه بيو بچريم سير      تا مو وايسداديم كي ور توونه تير

pazen beh boz egehe byao becharim sir        ta mo vaysdadom ky vor to vane tir

بز به پازن گد اي كل پير نادون     داتنه بوو منه كشدن صيادون

boz beh pazen god ey kale pir nadon        da tune bau mone koshden seyadon

كزكز برف ليل و ليل باده    ار بوو قسمت او خوس اياهه

kezkez barf lilo lile bade     ar bevu ghesmat ou khodes eyahe

صيادوني گل به رم اياهه   گير ور زونيم نيد تيام سوندارن

siyadoney gal be ram eyahe     gir vor zonim nid tiyam su nadaren

شكال چيني گير خرد به كارت     چله دار خرد ز گوشد شكالت

shekal chyney gir kharde be karet     chele da khard ze goshd shekalet

صيادوني پل دا بريده   كه بي شكال موين رهس بي تريده

seyadoney palda borideh      kohe bi shekal mavin rohse bi tarideh

پازني وري بچركه روز پاك     او صياد كه تنه زيد امروز به خاك

pazeney vory becar ke ruze pake   ou seyad ke tone zeyd emruz be hak

 

زنان وقتي كه گاوهاي خود را مي دوشند اشعار زير را به آواز زمزمه می کنند:

 

ماگاشهم بهر خرده    گم چويل تر خرده

maaga shahom bahr khardeh     gome choyle tar khardeh

ماگاشهم سيسدوني       خدادادي  نسدوني

maga shahom sisdony       khodady nasdony

رهدم گام بيارم      دُري وسد ور كنارم

rahdom gam byarom     dorry vasd vor kenarom

    رهدم گام بدوشم      دُري وسد ور كنارم

rahdom gam bedoshom     dorry vasd vor kenarom

رهدم گام بدوشم       دُري وسد به گو دوشم

rahdom gam bedoshom     dorry vasd be gao doshom

اي حالو چوقايي     ار علينه دوسد داري بار گام ورداري

ey holo choghaee        ar alineh doused dary bare gam vordary

بارگامو چه چيه         كل و كل و د چيه

bar gamo cheh chieh    kal o kol o dechieh

هر كي گاهي ادوشه      جوه نوي هي پوشه

har ki gahi edosheh     jove noee hey posheh

هر كه گاهي نداره       آخ سردي وراره

har ki gahi nedareh     akh sardi verareh

ماگا كالم دير اود       خرد و چرد سير اود

maga kalom dir oved      khardo chard sir oveed

نم خدانم رسول       كور بابه تيا حسود

nome khodanom rasoul  koor ba tya hasod

ماگا كالم هي بناز      كد باريك دين دراز

maga kalom hey benaz     kad barik deyn deraz

ماگا كالم سلاري      رهدي ور كه شير بياري

maga kalom salari     rahdy var keh shir byari

شير بيار شكر بخور     گم چويل تر بخور

shir byar shekar bokhor   gome chavil tar bokhor

گيش گيش كنم گام ايا     جون بدسد پام ايا

gish gish konom gam eya    jon bedasd pam eya

جونم گام جونم گام     شير داد دنگ نداد

jonom gam jonom gam    shir dad dong nadad

نوم خدا ور جونس با      زر بزير گونس با

nome khoda var jones ba   zar bezyr gones ba

تيا حسيد كندمه      نمك نر ورس وندمه

tya hasid kandomeh    nemek nar vors vandomeh

نوم خدا ور جونس بو      تيا حسيد قربونس بو

nome khoda var jones ba    tya hasid ghorbonesh bo

نوم خدا گدمه      ماگا عزيز دهدمه

nome khoda godomeh    maga aziz dahdomeh

 

اشعاريكه عاشق و معشوق مي خوانند:

 

ار بديريت خشمه خشي نوينم         كورواو تيهام پيش پامه نوينم

ar bedirit khashome khashi anvinom kur vav tihamo pish pame navinom   

ار بديريت خشمه برد ورم بواره          نوات مرصي به سيم مي زهر مار

ar bedirit khashome  bard vorm bevare    navate mersi be sim mi zahr e mare

بي لسون دو شدي و مر چندي ضرور      دو كلك قاغذ مر پوشد سمور

 bi lisun dusdey vo mar chandy zarure  do kelek ghaghaz mar pusde samure

دو كلك قاغذ يه ملا تمومي       بفرشن ور سر موداها سلومي

do kelek ghaghaz  ya mola tamumi   beferesan vor sare mo daha salumi

مو چنه تشنه تنم چي مار تشنه    تشني منه ني ونه صد جم ز چشمه

mo cheoeh teshneh tonom chi mare teshneh  teshni moneh nivaneh sad jom zechashmeh

لو حقيق دندون صدف بدن چي برف    وسدي دسد كسي بت از نه حرف

lav haghigh dendun sedef badan chi barf    vasdy dasd kasi bet ezan harf

  لو حقيق دندون صدف اي بدن اسبيد    وسدي دسد كسي بهر خوس نيد

lav haghigh dendun sedef ey badan esbid vasdy dasd kasi bahr khos nid

عاشقم كردي و مو دارم طماهي   بلام به دورون يك بينم بهجاهي

asheghom kerdi o mo darom tamahi  balam be daoruno yak bini bejahi

عاشقم كردي و وويدي پشيوون    بوكت ميراو بيو رويم بديوون

asheghom kerdi o vavidy pashivun bavaket miravo beyao revim bedivun

نه تو گدي مو درسدم چي ترازي      حيفم ز عهد بفات كه حيله بازي

na to gody mo dorosdom chi terazi   heyfom ze ahdo bofat ke hile bazy

نه تو گدي مو درسدم چي درسدون     نه تو گدي مو بهارم تو توسون

na to gody mo dorosdom chi dorosdon na to gody mo beharom to toveson

بيو كلم دوسدي گپي بزنم سيت   دينو دنيام تش گرن ز شهله ريت

beyav kelom dosdy gapy bezenom sit   dino donyam tash geren ze shooleh rit

ار خم بي توكنم خو جداهي    پل بريده سر لاشم بياهي

are ekhom be to konom kho jodahi   pal borideh sre lashom byahi

ار خم بي تو كنم خو منه مال     پل بريده ور سر لاشم بزني زال

are ekhom bi to konom kho meneh mal   pal borideh var sare lashom bezeni zal

ديري دوسدي ديريت رهد به سالي  غم ديريت منه كرد بشه كلاهي 

dyri dosdy dyrit rahd be saly     gham dyrit moneh kard beshah kolahi

عاشقي نه به بخد نه به طاله     عاشقي باو كسي داره   مساله

asheghi na beh bakhd na beh taleh   asheghi bave kasi dare masaleh

نازنينم ناز كنه بره نياهه       ندونم كوش پاس گرد يا نغمه داره

nazeninom naz koneh berah nayahe nadonom kosh pas gerd ya naghmedare

خيالت كه اگروم سيت اگريوم    ار دنيان بم بدن دي ني فريوم

kheyalet ke egerom sit eygeryom   ar donyan bem beden di ney faryvom

دندونات  چي بسدن بسدون اناري  ور منه ايل و مالا برديم بخواري 

dendunat chi beseden pesdun anary   vor mene iylo vamala bordim bekhary

بيل بيارين كلند بيارين سيم بكنين گل   ديدمت دوش اي مجال رهدي به منزل

bil beyarin koland biyarinsim bekenin gel  didomet dosh ey mojal rahdy be manzel

قربون رهدنت زلفا شلالت   هر چي كه منه شهدي خش حلالت

ghorbone rahdanet zolfa shelalet   har chi keh mone sohdykhash helat

شمال بادي ر ور زير گيلس    يه نشوني سيم بيار تالي ز گيسش

shomal badey ravor zire giles  yaneshne sim beyar taly ze gises

عشق تو چي گرگ مو چي بره تر    چي شونه كه پا پتي ري هار كنگر

eshghe to chi gorg mo chi berey tar    chi shoneh ke papatiry har kangar