از ميان بانوان فرهيخته و تاريخ دان بختياري مي توان به كساني چون «بي بي مريم » و « حاج بي بي نيلوفر » از دختران "حسينقلي خان " ايلخاني مشهور بختياري و « حاج بي بي زينب و بي بي خانم » همسر  امامقلي خان  حاجي ايلخاني و شا خصتر از همه ي بانوان «حاج بي بي كوكب» دختر نصير خان سردار جنگ اشاره نمود.

در اين ميان مثلن وسعت اطلاعات و آگاهي بي نظير « بي بي خانم ‌» درباره اوضاع سياسي و اجتماعي ايران در دوره قاجار تا بدانجاست كه « سِرآرنولد ويلسون SIR A. WILSON  » كه از ايرانشناسان و كارشناسان بزرگ خاور ميانه در عصر خود بود و تا رياست شركت نفت ايران و انگليس نيز رسيد، در خاطرات خود درباره ي او مي نويسد : در اينجا بايد گفت كه من در بين مردم ايران از هر طبقه اعم از ذكور و اناث حتي در ميان رجال سياسي اين كشور كمتر كسي را ديده ام كه به اندازه اين بي بي وسعت اطلاعات داشته باشد.

چنانكه اشاره شد از ديگر زنان فرزانه و اديب بختياري  بي بي كوكب است. بي بي كوكب بختيار دختر نصيرخان سردارجنگ ايلخاني بختياري  و همسر فتحعلي خان سردارمعظم ، در سال1271خورشيدي متولد شد و تحصيلات خود را به راه و رسم قديم زير نظر معلمهاي سرخانه كه غالبن از بين مدرسين اصفهان برگزيده مي شدند ، (با توجه و مراقبت خاص پدر) انجام داد و بعد با مطالعه مستمر آثار ادبي و متون تاريخي  و ديني و مراوده با علما و اهل ادب تكميل نمود. بي بي كوكب از بانوان فرهيخته و كتاب دوست عصر به شمار مي رفت و نخستين بانوي ايرانيست كه به نگارش سفرنامه فرنگستان پرداخته و سفرنامه وي كه  نسخه دستنويس آن نزد « دكتر مظفر بختيار» نوه پسري آن مرحومه موجود است ، نمودار وسعت اطلاع و دقت نظر و قدرت و قريحه ادبي و نگارش و انشاء استوار و اديبانه اوست.

بي بي كوكب به اهتمام و مراقبتي كه در انجام فرائض مذهبي داشت در سال 1327 خورشيدي به مكه مشرف گرديد. آقاي « عبدالعلي خسروي » از مورخان بختياري در مورد ايشان  چنين مي نويسد : بي بي كوكب از خانواده خوانين بختياري و از زنان فاضله روزگار خود بود. او با سنت شكني خود تمام كارهاي سياسي و اجتماعي مردان را انجام مي داد و خاطرات خود را نيز يادداشت كرده ، كه متاسفانه هنوز چاپ و منتشر نگرديده است.!!!

در كتابهاي تاريخ ايل بختياري و بختياريهاي و قاجاريه هم ضمن شرح احوال بي بي كوكب در مقام يكي از بانوان دانشور و با فرهنگ به سفرنامه ايشان نيز اشاره شده است.

بي بي كوكب معمولن زمستان را در اصفهان و تهران و بقيه سال را در روستاي « دِزك و گلينك » در چهارمحال و بختياري بسر مي برد. پس از بزرگ شدن فرزندان و واگذاري « دِزك » به پسران ، خود بيشتر اوقات در ملك شخصي خود « خـُشـو لنجان » كه بسيار به اصفهان نزديك بود اقامت داشت. هنگامي كه بي بي كوكب در دزك ساكن بود ، عمارت دزك پديراي شخصيتهاي مشهور ادبي و رجال از دكتر محمد مصدق تا علامه دهخدا و برخي از شخصيتهاي خارج بود.

به  تفصيلي  كه در احوال دهخدا آمده ، تاليف لغتنامه و امثال و حكم در دزك با استفاده از كتابخانه مجهز عمارت آغاز شد. عمارت يا  به  اصطلاح محلي  قلعه  دزك از آثار ممتاز معماري و هنري دوره قاجاريه است كه نظر به ارزش هنري آن جزو آثار درجه يك حفاظت شده ملي به ثبت رسيده است. ايجاد اولين كارگاههاي قالي بافي و قلاب دوزي به منظور توليد انبوه و ايجاد اشتغال براي زنان دزك در ساعات فراغت ، از اقدامات بي بي كوكب است.

وفات بي بي كوكب در ارديبهشت ماه سال 1339 خورشيدي اتفاق افتاده و آرامگاه آن مرحومه در تكيه « ميرفندرسكي » اصفهان ،آرامگاه خانوادگي و اختصاصي بزرگان بختياري قرار دارد.

سفرنامه فرنگستان بي بي كوكب چنانكه پيشتر نيز گفته شد ، نخستين خاطرات و سفرنامه شناخته شده اي است كه تا كنون از يك بانوي ايراني سراغ مي رود. بي بي كوكب آن را در شرح سفر به فرنگستان كه همراه با همسر خود " فتحعلي خان سردار معظم " كه در اواخر سده گذشته به ضرورتي پيش آمد نوشته است. در اين سفر نامه علاوه بر اعتبار و ارزش ادبي آن بخصوص وسعت اطلاعات و آگاهي و تيز بيني  و خود ناباختگي  و بي اعتنايي نويسنده در برابر ظواهر مردم فريب فرنگ و كوشش در حفظ شعائر و آداب و سنن ايراني و مذهبي ، بسيار قابل توجه است.

دوره قاجار را مي توان هنگامه رواج ادبيات خاطره نگاري و سفرنامه نويسي دانست. در اين دوره بسياري از نويسندگان و بزرگان از خود خاطرات يا سفرنامه اي  به يادگار نهاده اند ، ولي اكثر سفرنامه هاي اين دوره از جنبه ادبي و قدرت انشائي  و سخن پردازي ارزشي ندارند. اما سفرنامه بي بي كوكب علاوه بر دقت نظر و تيزبيني نويسنده ، به نثري پخته و استوار و انشائي اديبانه به نگارش درآمده است. اشاره به آيات و احاديث و امثال فارسي و عربي ، تضمين ابيات مختلفي از شعرايي چون مولانا و حافظ ، كاربرد تركيبات ، اصطلاحات و كنايات ادبي و استفاده از انواع سجع و موازنه نمودار وسعت اطلاع و ذوق و قريحه و همچنين تتبع نويسنده در متون ادب فارسي است. خصوصن تاثير پذيري نويسنده از كليله و دمنه و انوار سهيلي كه از كتابهاي متداول ادبي در آن زمان بود ، مشهود است.  (پایان )

دوستان ادیب-

ابتدا قصد داشتم تا بخشي از متن اديبانه ی سفرنامه ي « بي بي» را به نظر شما دوستان هنردار برسانم ، اما از آنجايي كه متن آن كمي بلند است ، حيفم آمد آن را چند پاره نمايم.

 لذا در صورت علاقه ي  شما دوستان و نياز به پاسخ آن، در مرتبه ي بعد آن بلند مرتبه متن ،  را درج خواهم کرد.

 در پايان اميدوارم كه اين متن ، گوشه اي از توانايي  بانوان  فاخر و كمتاي  بختياري  را آشكار نموده باشد. مادران ، خواهران و همسران ما ، كوكب هايي هستند چون بي بي شان ، در آسمان رنگين كماني بختياري . 

(كيارش-1386)