دولت فقر خدایا به من ارزانی دار
کاین کرامت سبب حشمت وتمکین است
(حافظ)
هفتاد ودو سال فکر کردم شب وروز
معلومم شد که هیچ معلوم نشد
( خیام)
در بیت نخست" حاضر" و"غایب" دو کلمه متضاد اند که به صورت مضاف ومضاف الیه به همدیگر پیوند خورده صفت برای شخص (سعدی) واقع شده است.
"دولت" "وفقر" در بیت دوم، عین خصوصیت را دارند.
حافظ می خواهد بگوید: فقر، خود، سرمایه و دولتی است که باعث حشمت وتمکین انسان می شود.
خیام در بیت سوم براین نظر است که پس از هفتاد ودو سال فکر دائم،تازه فهمیدم که هیچ نفهمیده ام.
معلوم شد ومعلوم نشد دو جملهء معاند اندکه در ضمن نفی واثبات، بر وجود همدیگر صحه می گذارند.
در رباعي از خيام مي خوانيم:
ماييم كه اصل شادي و كان غميم
سرمايهِ داديم و نهاد ستميم
پستيم و بلنديم و زياديم و كميم
آيينهِ زنگ خورده و جام جميم
ترفند زيبايي متناقض نما در همهِ ي مصرعها هست:
1-هم اصل شادي هستيم و هم كان غم.
2-هم سرمايه داد و هم نهاد ستم، هم پست و هم بلند،
3-هم زياد هم كم،
4-هم آئينهِ زنگار خورده و هم جام جهان بين جم.
در رباعی دیگری از خیام می خوانیم که:
در کارگه کوزه گری رفتم دوش
دیدم دو هزار کوزه گویا و خموش
ناگاه یکی کوزه برآورد خروش
کو کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش
به تركيب متناقض نماي "گوياي خموش" دقت كنيد. خموش هست ولي گوياست. با چه چيزي؟ با زبان بي زباني.
در رباعي از خيام مي خوانيم:
ماييم كه اصل شادي و كان غميم
سرمايهِ داديم و نهاد ستميم
پستيم و بلنديم و زياديم و كميم
آيينهِ زنگ خورده و جام جميم
1-هم اصل شادي هستيم و هم كان غم.
2-هم سرمايه داد و هم نهاد ستم، هم پست و هم بلند،
3-هم زياد هم كم،
4-هم آئينهِ زنگار خورده و هم جام جهان بين جم.
در رابطه با رباعي مورد بحث:
واژه "كان" به معني چشمه است...كان غم = چشمه غم.
با هم بودن را تجربه کنیم،آنگونه که از یکدیگر بیاموزیم و در تبادل داشته هامان بی پروا باشیم، چون باران.
آنگاه که تفاوت انتقاد و انتقام را آموختیم-به شناخت خود و درک دیگران رسیده ایم.